Partatjo abo vosautres un episòdi de dolor per la lenga viscut en Occitània
[en occitan aupenc (alpin)]
Car amic, cara amisa,
Siu dins las valadas occitanas d'Itàlia (Piemont), e veno de faire una passejada; de me connectar abo un riuolòt polit e calme, en armonia abo la natura, e me siu connectada a de partidas fòrça profondas de mi.
Siu a La Ròcha (a.k.a Roccabruna), a Val Maira, e ai passat una setmana aicí après quarques mes dificiles, a nivèl personal.
De viatges, quan la sèmbla que la se passa pas ren, non pas la se passan un molon de causes, e ai vuelha de vos contiar un episòdi que m'es capitat quarques jorns derant quan siu anaa faire una chaminada en montanha.
Siu anaa a una chaminada en clau occitana dins la Val Vermenanha, es a dire per descuérber lo territòri, sas legendas, sa poesia, sos toponims, apréner a legir la tèrra abo lo guida d’una persona naissua dins lo territòri, onte ista, que parla occitan e que s’ocupa d’aquel patrimòni perque es istat tota sa vita aicí.
[Contèxt: vau dins aquel canton del mond dempuèi 6-7 ans, e parlo la lenga d'aicí, l'occitan, alora per mi aquela excursion es pas istaa una descubèrta novèla, mas per mi la volia dire me connectar de mai abo un territòri que ne’n coneissio ja d'autras valadas -surtot la Val Maira e la Val Po.]
Dempuèi que siu aicí, siu fòrça sensibla al son, mai que mai a las frequéncias e a las intonacions de mon environ - la natura, e las personas -, e siu fòrça sensible a çò qu’es natural e autentic. Es coma se aguesse un radar o un detector que sona chasque viatge que qualquaren es pas en sintonia abo la tèrra.
Çò que m'es capitat es istaa un baron d’emocions pròpi fòrtas. Chasque viatge que sentio lhi participants a l’excursion parlar italian, polio pas evitar d’o notar coma qualquaren d’excessiu, artificial, agressiu per aquel païsatge. Aicí sento que la geografia es mai dòuça, sensa la intonacion chantaira (totas las lengas an la lor), abo de nauts e basses plens d’accent e fòrça chambiaments de ritme e d'intonacion tipics de l'italian.
Las lengas que observo que son en comunion abo la natura aicí, a travèrs lor prosodia e lors sons, son l’occitan e lo piemontés (dins d’autres endrech del Piemont i a decò lo francés e lo walser coma lengas istoricas). Qual sap s’aquel refús qu’ai sentut es qualquaren de personal, ligat a mon amor per las lengas autoctònas di territòris e sensible a l’injustícia de la colonizacion facha per las majoranças. Ai ren contra l’italian, m’es tostemp agradat de lo parlar, mas m’es vengut en manièra clara (m'èra jamai vengua aquela idèa) que d'aicí l’es pas la lenga autòctona - dins un sens corporal, visceral.
Ma bussòla intèrna sembla que abie una connexion intèrna dirècta abo las raïç di àrbols, ‘bo la tèrra, ‘bo la natura, e sap quand qualquaren es fòra plaça. "Non, aquò pas aicí." Curiosament, quora ai entendut parlar, dins l’excursion, l’italian abo un accent local, ai pas tant sentut de friccion o de resisténcia, l’ai notaa puslèu quora ai ausit l’estandard d’una lenga, l’italian toscan, que mas aurelhas percebian coma una lenga de telejornal, sustot quora qualqu’un cèrcha de lo prononciar abo “una prononciacion perfècta”.
Al moment que me son venguas aquelas sensacions, qu'èran fisicas – lo morre grimaçut coma se sentisse de desgost, lo besonh de susnar e d’exalar per me relaxar, lo reflèxe de cúerber las aurelhas per pas auvir aquel bruch – ai decidat de ren far. Ai decidat de me las laissar sentir. Èra incomòde, difícil de sosténer las sensacions, mas avio la vuelha d’observar, e de notar intèrnament çò que me capitava, sens jutjament. Es coma aquò que siu istaa capabla de vos descriure aquela discrepància intèrna sensa per fòrça ne’n tirar de conclusions, una simpla descripcion de la sensacion-emocion qu’ai sentut.
Après un moment de caminada, ai volgut partejar çò que me capitava abo dos o tres amics de WhatsApp que son tan sensibles a las lengas coma mi, perque avio besonh de me sentir compresa, de compréner se èra capitat decò a lor, e d’èsser vulnerable, sensa filtres. E òc. Avian sentit de sensacions similars dins lhi sieus territòris. Vos partejarei çò que m’a dich dins una nòta vocala un amic veneto, d’una autra zòna d’Italia, ont se parla la lenga veneciana. O reviro en occitan.
Un viatge siu anat faire d’activitats de desvolopament personal quora demoravo en Lombardia, e èran en italian. Cada viatge que siu anat faire de causas d’aqueste tipe, ai agut l’impression que mancava qualquaren. De l’autre cant, lo meme tipe d’activitats en Venèto, onte isto, onte las personas que menan l’activitat e lhi participants pòdon parlar en vèneto o butar una frasa en vèneto de temps en temps, per mi aquò la deven un signe d’intimitat e de proximitat. Coma as dich tu, d’intimitat. Aquò exist ren en Piemont o en Lombardia, en fach tròbo tostemp que las causas olisticas fachas per las personas que se son formaas dins aqueli environaments pus vuèidas, menc vertadièras, menc autenticas e resolutivas, perque son en contradiccion abo justament çò que vas a far: vas pas a trobar ton centre? Vas trobar ta autenticitat, tes raïç, ton centrament, e i a qualqu'un que te parla una lenga estrangièra perque es istaa impausaa, meme se aquela persona o a pas encar comprés, e ensaja de te far veire que es superior a tu; creo qu’an ren comprés. Ai agut l’impression d’èsser a la luèia pas justa.
Lhi poèmas que son estats legits pendent l’excursion, del poèta Piero Raina
En parlant abo mon amic vèneto mon pensament es anat d’un autre argoment: lo moment ont son neissuts lhi Estats-nacion es istaa un periòde de gran instabilitat sociala: guèrras, malautias, pauretat; una vita centraa sus l’assegurar la supervivéncia. Quora l’estat es pareissut, supauso, coma una sòrta de “paire benfactor”, a donat ai nòstres ancèstres una identitat que servia de parapluèia per cúerber fòrça besonhs: una referéncia d’autoritat que donava de seguretat, un luòc onte ne’n far partida, una bandièra ont se sentir protegit dessot. Qui polaria pensar de dire de non a aquò? Èra pas una chausia conscient, èra l’environ collectiu ont tuchi son creissuts.
Pendent fòrça de temps, l’identitat nacional a proveït d’estabilitat a las personas, e penso qu'aquò devaria pas se mespresar. La gent a besonh de referéncias collectivas, d’istòrias de perque sèm aicí, qué fasèm abo lhi chanjaments de la natura, qual es un guida per s’orientar, etc.
Creo que sèm dins un moment onte examinar la manièra coma sèm creissuts es una opcion. A mesura que conquistem mai d’estabilitat psicologica e vital, generem mai d’espaci interior per tornar pensar coma volem viure e nos relacionar abo la gran complexitat de nòstra personalitat. Coma se volguéssem moblar la maison en manièra diferenta, me demando tanben: "coma ai vuelha de moblar ma maison interior?" La question "Qui siu mi?" me mena a "Qui vuelh èsser?" e vèrs a un chamin de vita que chanja e s’evòlv tostemp. Al es jamai estatic.
Ental pòst ont siu, a las valadas occitanas d’Itàlia, la possibilitat de cierner vertadièrament que lenga vòs parlar e transmetre a tas mainaas èra pas possibla fins fa gaire, e es encar una opcion que paucs sabon que pòlon chausir (a qual prètz?), vist que la lenga se pèrd de mai en mai. A l’epòca ont l’italian s’es espandit coma projècte d’Estat, a travèrs l’escòla, la glèisa, las migracions forçaas a causa dal trabalh, al èra pas una prioritat decidar quala lenga parlaves e coma. La prioritat al era d’aver un trabalh, de manjar, e de trobar una milhor qualitat de vida. L’italian èra un estandard de lenga basat sul dialècte toscan, èra la lenga de las elits, e l’instrument d’un projècte per la unificacion de l’Estat.
Vos disarèi çò que sento al fons de mon èsser: encuei, per mi, la vida s’agís pas d’uniformizacion. Al contrari: lo chamin de l’eròi al es un chamin individual. La vida s’agís d’autenticitat, e de cierner conscientament mon chamin, chasqu’un lo sieu. E chausir çò qu’es important per chasqu’un de nosautri.
Avèm pas lo vent en nòstre favor, quora parlem de lengas minorizaas, per poder comunicar dins nòstra lenga abo lhi autres, mas avèm un marge fòrça gran a ganhar en autoestima, en poder e en autenticitat quora la parlem. Quora fasèm una chausia conscient. Tornem descúerber de causas que sabiam mesme pas qu’existissian quora conquistem aquel espaci de lenga, s’es çò que nos mancava intimament.
La devisa del Prèmi Ostana 2025(e d’Òc Cultura en 2022) ilh èra justament “Sensa raïtz pas de flors”: sens raïtz, las flors creisson ren. Coma polem créisser se avem pas un centre estable, que s’enraïtza vèrs lo sòl, un sentit de vida que nos lia a la lueia que abitem, que la nos dona un sosten, una basa?
Personalament, m'agrada de me fusionar amb aquela tèrra. Trobar lo caire ont daissar raiar lo silenci, e escotar lhi sons de la tèrra que parlan. Sentir l’armonia amb la quietud di àrbols. La lenga ilh es decò un son de la natura, la version umana del son. La lenga ilh es musica, tamben.
Quand atupem lo bruch defòra, demora masque l’essencial, resta lo contacte abo la sensacion fisica, e sèm capables d’escotar se i a qualque cria, dedins nosautri. Sabo pas s'avètz jamai ausit aquela cria.
Fau mai en mai atencion a quals luòcs me fan sentir armonia e quals luòcs non. Vuelh parlar de mai en mai occitan e de mai en mai catalan. E vòlo pas chanjar ma lenga (a la lenga de mon interlocutor).
Dins un autre capítol de la newsletter t’explicarei perque son tan importantas aquelas lengas per mi e coma lo desvolopament personal liat a la lenga
(mai que mai l'assertivitat lingüistica) pòl èsser qualquaren que sierve d’ajua
per chanjar lo futur de ta lenga, e un factor poderós dins ton chamin de desvolopament personal.
Se ton chamin es de te descúerber, se ton chamin es de partatjar abo lhi autres la fòrça de la connexion abo tas raïtz quora tornas aprenéner ta lenga, quora la vòs tornar parlar e la partatjar abo tuchi,
quala que la sie aquela lenga,
sies autentic,
e masque per aquò
encuei t'embraço.
. . . . . . . . . . . . .
En decembre de 2025 (del 18 al 21) organizo un retir ont parlarem d’aquò, e partejarem de tresaurs culturals, d’istòrias personalas, de desvolopament collectiu, d'idèas, de jòcs, d’experiéncias; fasarem participar lo còrp.
Se te parla, clica e descüerb de mai sus la propòsta! Espèro de t’i trobar.
